تاثیر رنگ بر روند بهبود بیماران در طراحی بیمارستان

تاثیر رنگ بر روند بهبود بیماران در طراحی بیمارستان

 

 

زهره ترابی1

رضا قره باغی2

 چكيده

رنگ ها از راه هاي مختلف بر زندگی انسان تأثیر می گذارند. اصول پایه هر رنگ و چگونگی استفاده مناسب از آن ها

در ایجاد یک محیط مناسب در مراکز درمانی اهمیت دارد. هدف از این مطالعه معرفی پدیده رنگ درمانی و کاربرد آن در

مراکز درمانی به ویژه بیمارستان هاست. پدیده رنگ درمانی با حیطه هاي مختلفی ارتباط دارد که از آن جمله می توان به ارتباط رنگ درمانی با ماهیت فرهنگ هاي مختلف، تأثیر آن بر رفع یا کاهش اختلالات جسمی، فیزیکی،روحی و روانی، تأثیر رنگ درمانی برمحیط هاي کاري و روانشناسی صنعتی، خلاقیت و بویژه کاربرد آن در حیطه هاي پزشکی و بیمارستانی اشاره کرد.اگرچه رنگ درمانی فواید بی شماري درپی دارد اما اگر از رنگ ها بطور نا مناسب استفاده شود، اثرات زیان باري را به دنبال خواهد داشت.لذا، اغلب روانشناسان و پزشکان به رنگ درمانی با دیده شک و تردید نگاه می کنند و بر این باورند که اثرات رنگ درمانی بر بیماران موقتی است.بنابراین، توصیه می شود این پدیده تنها بعنوان عامل درمان کننده و التیام بخش مورد توجه قرار نگیرد، بلکه از آن به منظور حمایت از دیگر روش هاي درمانی و ارتقاء وضعیت روحی و روانی بیماران در بیمارستان ها استفاده شود .در كاربرد رنگ براي بيماران، بايد عوامل احساسي و رواني را كه روي سلامت آن‌ها تأثير دارد، مد‌نظر قرار داد. اين امر بايد عناصر مطلوب يا نامطلوب را برای تمام اقشار بیماران در‌برگيرد. طراحی درست رنگ می‌تواند به افزایش حفظ سلامت در بیمارستان‌ها منجر شود.

 واژه‌هاي كليدي: روانشناسی معماری، رنگ درمانی، معماري شفابخش، طراحي بيمارستان

 

1استاد یار،گروه معماری، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان،ایران

2دانشجوی کارشناسی ارشد،گروه معماری، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان،ایران

مقدمه

طرح مساله

بيمارستان به عنوان یکی از اصل ترين مبادي و احتياجات در امور بهداشت و درمان جامعه به شمار

مي رود.بيمار در بيمارستان با توجه به نوع بيماري خود نيازمند دريافت مراقبت هاي بهداشتي و درماني در سطوح مختلف مي باشند.با توجه به نقش بسيارمهم بيمارستان ها و ساير مراکز درماني در حفظ و يا بازگرداندن سلامت به اقشار جامعه که خود امري حياطي به شمار مي آيد، لزوم توجه به طراحي معماري بيمارستان چه از لحاظ کالبدي و عملکردي و چه داخلي بيش از پيش احساس مي شود.

توجه به شرايط بيمار و بررسي نيازهاي وي از لحاظ روحي و جسمي با توجه به آسيب پذير بودن بيشتر وي نسبت به فرد سالم، معماران را ملزم به رعایت

علمي تر و دقيق تر از تمام اصول  و مؤلفه هاي معماري مي کند. بطوري که عناصر بصري همچون، فرم هاي تأثيرگذار بصري  نور، رنگ و … مي بايست به مراتب استفاده خود در قسمت هاي مختلف بيمارستان مورد ارزيابي علمي  قرارگرفته و گزينش ها مبتني بر شواهد علمي و با بررسي تأثيراتي که بر روان بيمار، بر جسم وي و همچنين بر عملکرد کارکنان مرکز درماني ميگذارند، صورت پذيرد.

همانطور که علم پزشکي به طور فزاينده اي به سمت مبتني بر شواهد پزشکي، که در آن گزينه هاي باليني بر اساس تحقيقات انتخاب مي شوند، طراحي مراکز بهداشتي و درماني نيز توسط پژوهش هاي علمي که درباره ي ارتباط محيط فيزيکي بيمارستان با بيماران و عملکرد کارکنان است، هدايت و به سمت طراحي مبتني بر شواهد حرکت مي کند(Hamilton,2003) يکي از مهم ترين ارکان يک محيط شفابخش رنگها

مي باشند هر رنگي به مقتضاي خاصيتش به نوعي در جسم انسان، حالت هاي رواني و رفتارهاي اجتماعي وي تأثير مي گذارد. تأثير رنگ ها بر بيمار با توجه به حساسيت جسمي و رواني بيمار از اهمیت بالايي برخوردار است.رنگ ها مي بايست در جهت به حداقل رساندن تنش هاي جسمي و رواني در بيماران و خانواده هاي آنان طراحي شوند و علاوه بر آن محيطي مطبوع براي کارکنان بيمارستاني فراهم آورند.هدف از اين تحقيق در واقع بررسي جايگاه رنگها با توجه به تأثيرات آن ها در طراحي بخش داخلی بیمارستان      می باشد.مسيري كه اين مقاله می‌پیماید عبارت است از: شناخت انواع رنگ‌ها و تأثیر آن روی بیماران با محوریت روانشناختی، شناخت اقشار مختلف بیماران با نیاز‌های خاص خود و در نهایت استفاده اصولی از رنگ‌ها در بخش‌های مراقبتی بیمارستان.

پيشينه پژوهش

رابطه ي شفابخشی با محیط فیزیکی

شفابخشی بر خلاف درمان یک مفهوم روانشناسانه از سلامتی است همانطور که ادراك هم مربوط به درمان است کل پروسه ي شفا بخشی دو حیطه ي درونی و بیرونی را شامل می شود که حیطه ي درونی شامل پیشرفت و تحریک تمایل به شفابخشی است، با شناخت انسان از خود و ترویج رابطه ي شفا بخشی در روح و جان خود؛ در حالیکه در حیطه ي بیرونی شامل تمرین سبک زندگی شفابخشانه و همچنین خلق چنین محیط هایی است( یوسف عباس وغزالی،2008)

حتما یک اهمیت ویژه اي در طراحی و خلق

محیط هاي شفا بخش بوده است، براي مثال ابرلین عقیده دارد که چنین محیطی با ید با در نظر گرفتن و لحاظ کردن فاکتورهایی مثل رنگ، شکل، نور، بو،صدا و احساس خلق شود (2008)برگ2میگوید

))در این محیط ها نقش طبیعت، روشنایی روز، هواي آزاد و آرامش بیشتر است((.

نقشی که عوامل فیزیکی در روند شفا بخشی و بالاخص نتایج بهبود بیماران و خانواده ها بازي می کنند توسط اکثر نویسندگان ذکر شده است: مثلا مور3، وایزمن4 و ژوزف5 با تاثیر محیط فیزیکی بر روند شفا بخشی نه تنها در بیماران بلکه بر زندگی افراد جامعه موافق است

(مور، 1993 ؛ وایزمن، 2006 ؛ ژوزف، 2006).

مور پیشنهاد می کند که خلق یک محیط شبیه خانه و خانواده به کودکان سود هاي بیشتري می رساند و احساسی شبیه خانه پیدا می کنند و خیلی سرشار از نشاط و فعال می شوند؛ وارنی6 اشاره می کند که جو فیزیکی و فرهنگی که براي حمایت از خانواده ها هنگام بستري شدن در بیمارستان ساخته شده باعث دلگرمی آنها می شود.

فرضيه هاي پژوهش

1- روانشناسی محیط و رنگ درمانی پارادايمهاي معماري ايرانی اسلامی است که لازم است جهت باززنده سازي هويت از آن بهره گرفته شود.

2- ابزار و روشهاي هنري با کاهش استرس بیماران در محیط هاي درمانی علاوه بر بهبود سريع تر آنان ، مدت اقامت بیماران در آن مراکز را تقلیل می دهد.

3- افزايش رضايتمندي بیمار از محیط بیمارستان از طريق بکارگیري اصول روانشناسی محیط بر روند درمان اثر مثبت دارد.

روش تحقيق

اين مطالعه با روش تحقيق توصيفي- تحليلي انجام گرفته است.ابتدا با تحليل محتوايي ادبيات علمي

موضوع، مسير مطالعه مشخص شده و سپس براي

جمع آوري داده ها از جستجوي نظام مند در مطالعات کتابخانه اي و در پايگاه هاي اطلاعاتي اينترنتي معتبر استفاده شده پژوهش ها بر روي تأثير رنگ ها بر بيماران به صورت علمي مربوط به سال هاي اخير

می باشد. آخرين مطالعات و تحقيقات عصب شناسي نشان مي دهد که طيف رنگ ها، مستقيمأ بر

سيستم هاي بيولوژيکي انسان و سلامت وي تأثير مي گذارد

(Hamilton,2008:63-132 (

رنگ درمانی

در سال 1976 تحقيقي در رابطه با رنگ درمحیط هاي درماني در اداره ي استانداردهاي ملي مريلند) شهر گايترز برگ( انجام گرفت. اين کار گروهي، معماران، مهندسان، موسسه هاي مالي سازندگان و استفاده کنندگان از امکانات بهداشتي درماني را گردهم آورد.مارسلا گراهام مشاور طراحي محيطي، سخنگوي اين کار گروهي بود.وي معتقد بود که پاسخ انسان به رنگ در 6 دسته طبقه بندي ميشود که در جدول1 نشان داده شده است.

jo edge k,2003:15-14) (

 

جدول 1 تأثير رنگ ها بر بيماران

مأخذ: jo edge k,2003:15) (

 

 

فيزيولوژيکي

تغيير در فشارخون، ضربان قلب، سيستم عصبي خودکار بدن، فعاليت هورمون ها، سرعت اکسايش و رشد  بافت ها.
 

در چشم ها

تغيير در اندازه ي مردمک چشم- شکل عدسي- حالت قرارگيري کره چشم، پاسخ هاي شيميايي پايانه هاي عصبي شبکيه
 

شناختي

حافظه و بازآوري اطلاعات و اغتشاشات در درک پرسپکتيو- ميزان ارزشياب ها و تصميم گيري، پاسخ هاي شرکت پذيري
خلق و خو و حالت هاي روانيتحريک کنندگي، خشم آور، خوشرويي، آرامش بخشي، خسته کنندگي، مهيج، غمگين، خوشحالي .
 

احساسات محيطي

فضا به نظر بزرگ تر يا کوچک تر، گرم تريا سردتر، تميزتر يا کثيف تر بيايد. فضا به نظر روشن تر يا کدر به نظر بيايد. مردم سالم يا ناسالم به نظر بيايند. ميزان اشتهاآوري غذا،جوان تر يا پيرتر نشان دادن، جديدتر يا قديمي تر نشان دادن.
ميل به وابستگي و

مشارکت ها

به طبيعت، فناوري، مذهب و سنت هاي فرهنگي، هنر و علم رایج و یا غیر رایج .

 

بر اساس يافته هاي گراهام تأثيرات رنگ ها بر روي بيماران در مراکز درماني اگر به درستي انتخاب نشوند ممکن است زيان آور باشند. به طور مثال تغيير در وضعيت رواني فرد تغییر در فشارخون وي را به دنبال خواهد داشت که اين براي مريض ممکن است زيان آور باشد. بر اساس گفته هاي کارول ورنوليا 7

(1998:63vernolia,)

قرمز :رنگ سرخ به نهایت روح افزا و جان بخش است.

در روان شناسی رنگ قرمز تشدید کننده احساسات،

ایجاد هیجان، نیرو بخش، فعال کننده ی عصب سمپاتیک است. اگر مقدار رنگ قرمز زیاد مورد استفاده قرار گیرد.منجر به ناملایمات احساسی می شود و به شدت سیستم عصبی را تحریک می کند.

(سید صدر،1380،206-204). این رنگ باعث افزایش تعرضات اسکیزوفرنیایی می شود. استفاده از رنگ قرمز در تمامی فضاهای پراسترس،پر تنش و شلوغ جهت جلوگیری از تحریکات عصبی منفی ممنوع است.

زرد:تأثیر گذارترین نقطه ای که در بدن انسان می تواند

از رنگ زرد متأثر گردد،ذهن آدمی است. تمامی

فعالیت های ذهنی فرد به وسلیه نیروی رنگ زرد به حرکت در می آید.از طرفی برای از بین بردن ناملایمات

ویأس و ناامیدی مفید واقع می شود.رنگ زرد یکی از

مهم ترین رنگ هایی است که توسط روانشناسان برای

درمان افسردگی به بیماران توصیه می شود.این رنگ

باعث ایجاد روحیه سرزندگی و شادمانی در افراد شده و

میل به زندگی را در انسان تقویت می کند.(سید صدر،

206-209 1380). دیدن رنگ مستمر رنگ زرد در یک وسعت زیاد باعث آشفتگی بصری،تداخل دید،

خستگی چشم،چشم درد می گردد.بیماران عصبی و افرادی که دارای وضعیت روانی مساعدی نیستند،نباید به مدت طولانی در معرض رنگ زرد باشند.

نارنجی: نارنجی را رنگ ضد خستگی می دانند.این رنگ

از جمله رنگ هایی است که موجب نشاط و شادمانی در فرد شده و توسط روانشناسان و روانپزشکان برای

درمان افسردگی به بیماران توصیه می شود. این رنگ

احساسات اجتماعی شدن را افزایش می دهد.استفاده از

رنگ نارنجی در تمامی فضاهای پراسترس،پرتنش و شلوغ جهت جلوگیری از تحریکات عصبی منفی ممنوع

است.رنگ های تند با تحریک بصری بالا مانند رنگ نارنجی باعث افزایش تعرضات اسکیزوفرنیایی می شود.

سبز: بهترین درمان برای بیماری های روحی روانی و

اختلالات روانی،آرام بخش،از بین برنده خستگی اعصاب

بالا برنده تحمل پذیری می باشد و در تقویت احساسات دوستی،امیدواری،ایمان و صلح بسیار مؤثر می باشد. این رنگ برای افرادی که دارای افسردگی

می باشند مناسب نیست زیرا باعث کاهش فعالیت و شادابی آنها می گردد.در تمامی فضاهایی که نیاز به حفظ آرامش،تمرکز و کاهش استرس و تنش وجود دارد،استفاده از این رنگ توصیه می شود.

تأثيرات روانشناسي رنگ

رنگ ها و نحوه ي تأثير آنها در رفتارهاي اجتماعي و حالتهاي رواني افراد از مباحث قابل بحث و بررسي در زمينه رنگها مي باشند.

هر رنگي به مقتضاي خاصيتش به نوعي در روان افراد تأثير ميگذاردکه اين اثر بي ارتباط با رفتارهاي    اجتماعي و رواني آنان نيست.

فرآيندهاي بصري، الکترومغناطيسي و شيميايي در چشم و مغز همواره با فرآيند هاي دنياي روا نشناختي همراه است. چنين بازتاب هايي از تجربه رنگ ممکن است تا دروني ترين مراکز نفوذ کند و بدين وسيله روي شناختهاي حسي و فکري اثرگذارد.تاکنون صحبت های بسياري درباره ي تأثيرات رنگها بر انسان شده است. البته بايد در نظر گرفت که خصلت بياني

را نمي توان تحت قائده اي ساده و مشخص در آورد. به طور مثال رنگ قرمز داراي شخصيتي متکي به خود،

مسلط به امور، نيرومند، فعال، پر تحرک، سرشار از حس زندگي، سرکش و پر هيجان است درعين حال اين رنگ مي تواند آزاردهنده، محرک عصبانيت و آشفتگي باشد. در مقابل رنگ آبي داراي شخصيتي آرام، تفکر بر انگيز، منطقي، خون سرد، لطيف، قابل اعتماد و پر رمز و راز است و تأثيري آرام و تأثيري آرامش بخش روي سيستم عصبي دارد، رنگ زرد شخصيتي دوگانه دارد. از يک طرف جذاب و محرک است و از طرف ديگر شکننده و بي دوام است. در حالت خلوص نمادي از ذکاوت و دانايي است اما به محض رقيق و تاريک شدن نشانه بي اعتمادي و ترديد است. زرد رنگي مهاجم و انعطاف پذير است که به سرعت خاموش ميشود و از انرژي ميافتد

)حسيني راد 1384،119(.

در روانشناسي نوين، رنگ‌ها يكي از معيارهاي سنجش شخصيت به شمار مي‌روند؛ چرا كه هر رنگي باعث تأثير خاص روحي و جسمي در فرد شده و نشانگر وضعيت رواني و جسماني وي مي باشد. روانشناختی، بر اساس احساس کلی یکی از متداول‌ترین دسته‌بندی رنگ‌ها از لحاظ و عمومی افراد از آن‌ها می‌باشد که به دو گروه رنگ‌های سرد و گرم تقسیم می‌شوند.

رنگ‌های سرد

رنگ‌های طیف آبی، آبی و سبز، بنفش (رنگ دوگانه) وغیره جزء رنگ‌های سرد محسوب می‌شوند. رنگ‌های سرد، به آرامش‌بخش بودن معروف هستند، با این وجود دارای تحریک بصری کمی می‌باشند. زير نور سرد زمان زودتر مي‌گذرد، وزن اشياء سبك‌تر و اتاق بزرگ‌تر به نظر مي‌رسد. بنابراين رنگ‌هاي سرد بايد در جاهايي كه كارهاي يكنواخت، تکراری و سخت انجام مي‌شود، استفاده گردد. فضاهای کوچک‌ نیز با رنگ‌های سرد بزرگ‌تر به نظر می‌رسند. در استفاده از رنگ‌های سرد باید به احتمال ملال‌آور شدن محیطی که این رنگ‌ها در آن غلبه دارند توجه کرد.

(بیمارستان ایمن، جلد دهم، 1392،275).

 رنگ‌های گرم  

رنگ‌های طیف قرمز، زرد، قرمز و سبز، بنفش (رنگ دوگانه) و غیره جزو رنگ‌های گرم محسوب می‌شوند. رنگ‌های گرم دارای تحریک بصری بالاتری هستند و می‌توانند برای ایجاد تحرک و هیجان در محیط مورد استفاده قرار گیرند. بهره‌گیری از رنگ‌های گرم و پرانرژی در محیط‌هایی که دارای مشخصات افسردگی، کسالت و سکون هستند، در به وجود آوردن احساس گرمی، نشاط و شادی مؤثر است.

زير نورهاي گرم، زمان طولاني‌تر مي‌گذرد و اشياء بزرگ‌تر و سنگين‌تر به نظر مي‌رسند و فضاي اتاق كوچك‌تر به نظر مي‌آيد. در استفاده از رنگ‌های گرم باید به احتمال ایجاد تحرک بیش از حد، اختلالات روانی، آشفتگی بصری، پریشانی خاطر در محیطی که این رنگ‌ها در آن غلبه دارند توجه کرد. (بیمارستان ایمن، جلد دهم1392،275).

 مباني نظري

رنگ: اولين قدم در بررسي دقيق يک موضوع ارائه تعريف جامعي از آن مي باشد. در منابع علمي رنگ نوعي از ادراک تعريف شده است که از محيط

اطراف توسط طول موج هاي متفاوت نوري از

طريق چشم جذب و توسط مغز تفسيرمی شود.چشم انسان قابليت ديدن رنگ ها را ندارد. نور

بر سطوح مي تابد و با انعکاس به چشم وارد

مي شود و باعث توليد جريان الکتريکي در چشم

مي شود که در مغز اين جريان به رنگ ترجمه

مي شود. تشخيص سطوح رنگي مختلف توسط

 

الگوهاي متفاوت سيگنالهاي عصبي که توسط گيرنده هايي که در شبکيه وجود دارند توليد مي شوند.

اين الگوها باعث تشخيص سطوح رنگي مختلف ميشوند jo edge k,2003:) (.

با تجزيه ي نور به وسیله ی منشور طيف پديد مي آيد

.نور سفيد از طيف کاملي از رنگها تشکيل يافته است. اگر يک ناحيه باريک از طول موجهاي نور سفيد توسط ماده جذب شود بقيه طول موجها از ماده عبور کرده و چشم انسان طول موجهاي ترکيبي که از ماده عبور کرده را ميبيند. رنگها داراي طول موجهاي مختلف بلند و کوتاه هستند. چشم انسان مي تواند طول موجهاي نوري بين۴۰۰ تا۷۰۰ ميلي ميکرون را دريافت کند) تصوير (1 . از اين رو رنگ هايي که انسان مي بيند در محدوده ي طول موجها قرار دارد .رنگ قرمز داراي بلندترين طول موج يعني حدود ۷۰۰ نانومتر و بنفش داراي کوتاه ترين طول موج با حدود ۴۰۰ نانومتر است)ایتن1384،19 .(

تصویر 1 تجزيه نور

مأخذ: مباني روشنايي، نيکجو،( 2014 / 3/ 28 : 1)

شناخت ماهيت رنگ طراح را به اين واقعيت مي رساند که رنگ در درجه اول به عنوان عاملي فيزيکي که در طبيعت وجود دارد مي تواند جداي از تأثيرات روانشناسي خود، مستقيماً بر جسم انسان نيز آثاري را برجاي بگذارد.

كنتراست رنگ: وقتي از كنتراست رنگها صحبت مي شود، منظور وجود روابط و تأثيراتي است كه از هم تمايز ميان رنگها و هم تأثيرات متقابل ميان آن ها را از نظر بصري مورد بررسي و مقايسه قرار ميدهد. به اين ترتيب وجود كنتراست ميان رنگها صرفی به معناي تضاد ميان آنها نيست. بلكه بررسي روابط ومقايسه ميان آن هاست.مشهورترين نظريه در خصوص كنتراست رنگ مربوط به وجود هفت كنتراست رنگ است كه عبارت اند از:

كنتراست ته رنگ كنتراست تيرگي-روشني رنگ، كنتراست رنگ هاي سرد وگرم، كنتراست رنگ هاي مكمل، كنتراست همزماني رنگ ها كنتراست كیفيت رنگ )اشباع(، كنتراست كميت يا وسعت سطح.

)حسيني راد،128.1384).

مراجعين به بيمارستان‌ها

طراحي بيمارستان بايد طيف گسترده‌اي از بیماران را در‌برگيرد.که در ادامه به بررسی بیماران سالمند، بیماران دارای مشکلات روانی، کودکان و نوجونان و سایر بیماران پرداخته شده است. همچنین در مورد نیاز کارمندان بیمارستانی به عنوان یکی از مهمترین کاربران بیمارستانی نیز نکاتی ذکر گردیده است.

بیماران سالمندان: سالمندان، بخش مهم و عمده جمعيت بيمارستاني را تشكيل مي‌دهند. آن‌ها به احتمال زياد به درمان‌هاي متعددي نياز دارند و براي دوره‌هاي طولاني در بيمارستان بستري مي شوند. به طور کلی در مورد اثر سن و سال افراد می‌توان به این نکته اشاره کرد که انتخاب زیباترین رنگ و زشت‌ترین رنگ در خصوصیات ماندنی خلق و خوی انسان نیست،  بلکه با گذشت عمر تغییر می‌کند. بدین ترتیب با بالا رفتن سن‌، آدمی از رنگ های اصلی و شفاف دوری می گیرد و به طرف رنگ های مخلوط و کدر می رود.

افراد دارای مشکلات روانی: افراد دارای مشکلات روانی نیاز خاصی به طراحی رنگ مناسب دارند؛ فضاهاي بسته و مكان‌هايي كه با رنگ‌هاي قوي خاصي محصور شده اند، براي افراد داراي مشكلات رواني، فضاهايي تهديد آميز به شمار مي‌آيند. رنگ بايد اين فضاها را تا حد امكان به فضاهاي روشن و باز مبدل سازد. مشاهده رنگ‌هاي نارنجي و قرمز براي این دسته از بیماران غير‌قابل تحمل است. استفاده از چنين رنگ‌هايي براي «زنده كردن» محيط، هميشه باعث رضايت بيماران نمي‌شود و مي‌تواند موجب تحريك بيش از اندازه‌ی آنان گردد.

(Hilary, J Littlefair, L Loe, 2004, 7&8) (کولیوند،1391، 25 و 26).

كودكان ونوجوانان: كودكان نيز نيازهاي خاص خودشان را در طراحي و رنگ دارند. آن‌ها ماندن در بيمارستان را ناراحت‌كننده مي‌يابند.طراحي رنگ خوب مي‌تواند از بيمارستان يك مكان كمتر سازماني و بيشتر خوشايند و جالب بسازد.كودكان، خواه به عنوان بيمار و خواه به عنوان ملاقات‌كننده، بيمارستان را محيطي خسته‌كننده و ترسناك مي‌دانند؛ طراحي رنگ مي‌تواند با فراهم كردن جاذبه و ديد و يك مكان احساسي به آن‌ها كمك كنند. يكي از گروه‌هايي كه در بيمارستان به توجه خاصي نيازمند‌اند، نوجوانان مي‌باشند، برآوردن نيازهاي اين گروه سني همواره دشوار بوده است. نوجوانان ديدگاه خاصي دارد كه بر مبناي آن محيط را خوشايند يا ناخوشايند مي‌يابد.

(Hilary, J Littlefair, L Loe, 2004, 8&9) (کولیوند،1391، 26 و 27)

برطبق مطالعاتی که افراد مورد آزمایش بر اساس فاکتور سن دسته‌بندی شدند، این نتیجه حاصل شد‌ که كودكان بيشتر به رنگ‌هاي قرمز و زرد تمايل دارند و هنگامي كه بزرگتر مي‌شوند بيشتر به رنگ‌هاي سرد (سبز و آبي) تمايل پيدا مي‌كنند. Malkin, 1992)).

کارکنان: طراحی رنگ در بیمارستان می‌تواند کار کارکنان را‌، به ویژه از لحاظ روانی و احساسی تسهیل نماید.کارکنان غالبا نقطه نظر‌‌های روشنی از طرح و تعریف محل کارشان دارند. بهتر است که کارکنان بیمارستان ومراکز بهداشتی و درمانی در مورد رنگ‌های مورد علاقه در محل کارشان پرسیده شود. این گروه از کارکنان در حین نظرسنجی‌ها و بررسی‌های وظایف محوله‌شان اظهار کرده‌اند که آن‌ها به محیطی نیاز داشتند که موارد زیر را تضمین کند.

1- محیطی مناسب برای کار و تداوم فعالیت

2- نشاط و روحیه‌ی بهتر

3-قابلیت دسترسی و تشخیص موقعیت

4- حفظ امور خصوصی و امنیت

(Hilary, J Littlefair, L Loe, 2004, 9&10) . ,(کولیوند،1391، 28)
 نقش رنگ در طراحی بیمارستان

 

مناطق مراقبتی (بخش‌ها)، مکان‌هایی مانند سالن‌های بیماران بستری‌، ایستگاه های پرستاری‌ و اتاق کارکنان را در برمی‌گیرد. بخش‌ها باید احساس اطمینان از مراقبت پزشکی همراه با آرامش جسمی و هیجانی را تضمین نموده و همچنین اطمینان حاصل شود که حال و هوای موجود فراهم آورنده‌ی یک احساس گرم و آرامش‌بخش باشد که همه‌ی این‌ها برای بهبود سلامت بیماران مهم می‌باشند.

کاربرد رنگ در بخش‌ها می‌تواند به راندمان کاری کارکنان‌، سلامت بیماران و حال و هوای کلی برای تمام استفاده‌کنندگان آن محیط کمک کند‌. بیمار باید احساس کند که اهمیت دارد‌. در این رابطه‌، تعادل دقیقی مورد نیاز می‌باشد؛ محیط باید به بیمار این احساس را منتقل سازد که او تحت مراقبت پزشکی بسیار تخصصی قرار دارد‌ و در عین حال به قدر کافی راحت و آرام باشد تا در بهبودی دوره نقاهت تسریع شود‌. رسیدن به این تعادل‌ هدف آسانی نیست‌. نکته‌ی مهم این که‌ تنوع طرح‌های رنگ به مدت اقامت و نوع بیماری بستگی دارد‌ مانند بخش روزانه (بستری موقت)‌، بخش زایمان‌، مراقبت‌های سالمندان یا بستری دراز مدت و بخش اطفال‌.

کاربرد رنگ در مناطق مراقبتی )بخش‌ها(

رنگ در بخش بستري ( موقت و دراز مدت):

اتاق بیمار در بخش بستری مکانی است که بیمار به هنگام بستری در بیمارستان، بیشترین وقت خود را در آن سپری می‌کند. برای اتاق بیماران رنگ‌های سبز ملایم، سرخ ملایم و یا خاکستری گردویی مناسب می باشد. هنگامي كه بيماران احتمالاً در حال استراحت در نور ملايم هستند، رفت‌و‌آمدهاي بسياري در اطراف آن‌ها انجام مي‌شود. بهترين رنگ پس‌زمينه، رنگ خاكستري است.

اگرچه، رنگ هاي خنثي و ملايم براي بيماراني كه به مدت طولاني در بيمارستان بستري هستند، بي‌انگيزگي ايجاد مي‌كند. اما استفاده از این رنگ‌ها براي محيط‌هايي كه به آرامش و سكوت نياز دارند، مي‌تواند موثر باشد و در واقع سطوح ديد آرام بخشي را فراهم مي‌سازند.

(Hilary, J Littlefair, L Loe, 2004, 67).

تصویر 2 راهکارهای عملی استفاده از رنگ

بخش روان درمانی: رنگ هاي نارنجي و قرمز در بخش رواني مورد انزجار بيماران مي‌باشد. از به کارگیری رنگ‌های تند و نقش‌های تکراری در مراکز درمان بیماری‌های روان اجتناب کرد. افراد افسرده به رنگ‌هاي تيره و كم‌رنگ علاقه دارند. لذا در فضاهایی که امکان حضور این افراد وجود دارد، باید از این قبیل رنگ‌ها پرهیز نمود. استفاده بيش از اندازه از رنگ هاي سبز و آبي كه براي تأثير آرام‌بخششان شناخته شده هستند، ممكن است در این بخش باعث مانع افسردگي شوند.

رنگ در راهروها و فضاهاي ارتباطي بخش:

اين قسمت از بخش اولين ديدي است که بيمار پس از ورود به بخش با آن مواجه مي شود، لذا مي بايست حسي از اميد و اطمينان را به بيمار بدهد. اگر امکان استفاده از نور طبيعي باشد، حتماً بايد از آن در اين بخش استفاده کرد، استفاده از نور طبيعي در راهروها فضاهاي ارتباطي بخش بستري علاوه بر جذاب کردن و روشن کردن خود فضا که بسيار مهم مي باشد، براي کارکنان بيمارستان که بيشتر ديد و منظرشان در اين قسمت مي باشد نيز بسيار مفيد خواهد بود.

در بخش هاي ارتباطي ترافيک فضا نسبتاً زياد است. وقتي نمي توان از نور طبيعي در اين قسمت استفاده کرد، بهتر است از رنگ هاي روشن جهت جبران اين نقيصه استفاده نمود. همچنين رنگ ها در اين قسمت مي توانند در راستاي هدايت و  جهت دهي بيماران و

ناظران استفاده شود. محققان دريافته اند که تنش ناشي از گم کردن راه مي تواند منجر به احساس ناميدي افزايش فشارخون سردرد افزايش فشار تنش فيزيکي و خستگي گردد.

رنگ ورودي بخش مي بايست متفاوت ساير قسمت ها باشد. استفاده از علائم و تابلوهاي بصري نيز در اين قسمت توصيه مي شود)تصوير (2. اين امر علاوه بر بالاتر بردن کيفيت بصري، به خصوص براي مراجعه کنندگاني که براي اولين بار با اين فضا مواجه مي شوند و يا افرادي که با زبان ديگري مکالمه مي کنند بسيار مفيد خواهد بود H,dalke. 2004: 62) (

استفاده از رنگ در راهروها جهت مسير يابي فضاها مي

تواند در کف صورت گيرد و يا از يک تم رنگي که مبين مسيريابي است در ديوارها استفاده شود

)تصوير (3.

 

تصوير 3. استفاده از رنگهاي مکمل در تابلوها جهت بهتر

مشخص شدن نوشته ها. بيمارستان کودکان پالمتو.8گروه

معماري استنلي بيمان و سيرز9

مأخذ:

www.stanleybeamansears.com

تصوير 4. استفاده از تضاد رنگي در کف راهروها جهت تب يين مسيريابي فضاها.

بيمارستان پيد مونت.10 گروه معماري استنلي بيمان و سيرز

 

از طرفي حرکت ترولي در فضاهاي ارتباطي بخش بستري اغلب باعث صدمه زدن به ديوارها مي شود که مي توان با قرار دادن يک مرز رنگي در کف، فاصله اي بين ترولي در حال حرکت و ديوار قرار داد تا از آسيب رساندن به ديوارها اجتناب نمود. فضاهاي ارتباطي بخش بستري معمولاً محل قرارگيري مبلمان و تجهيزات سيار چه در کنار ايستگاه پرستاري و چه در بيرون از فضاهاي اتاق هاي بستري مي باشد. مي توان با استفاده از رنگ و طراحي متفاوت در گوشه اي خاص براي قرار دادن اين تجهيزات سيار و متفرقه و قرار دادن ترافيک بصري در اين نقطه، به گشودگي و فراخي ديگر قسمت هاي ارتباطي کمک کرد. رنگ کف راهروهاي بخش بستري حتماً مي بايست روشن باشد چرا که رنگ کف مي بايست قابليت نشان دادن هرگونه آلودگي را داشته باشد. در طراحي کف و ديوارها مي بايست از رنگ ها و متريال هايي استفاده کرد که از درخشش بازتاب هاي خير ه کننده نور جلوگيري کند. همچنين بيماراني که از بينايي خوبي برخوردار نيستند، انسان ها و اشيا را در پس زمينه ي مات بهتر مي توانند تشخيص دهند H,dalke,2004: 63) (

ايستگاه پرستاري

ايستگاه پرستاري در واقع قطب اصلي فعاليت هاي بخش بستري مي باشد. اين قسمت عملکردهاي متفاوتي همچون پذيرش بيماران و مراجعه کنندگان، فعاليت هاي اداري، فراخوا نها )پيجينگ(، محل کار پزشکان و پرستاران بالأخص در طول روز مي باشد. همچنين رايانه ها، تابلوهاي اطلاعات، انبارهاي دارو نيز در اين بخش مي باشد. رنگ اين بخش مي تواند در امتداد رنگ مسيريابي که در راهروها تعريف شده است باشد .امروزه سفيد و يا يک رنگ کردن ايستگاه پرستاري که نياز به تمرکز و دقت دارد توصيه نمي شود، چرا که تحقيقات نشان داده است که محيط هاي اداري با رنگ هاي متنوع نسبت به محيط هاي اداري کاملاً سفيد و يا يک رنگ تنش و اشتباه کمتري را براي کارکنان به دنبال دارد .در واقع کيفيت طراحي ايستگاه پرستاري تأثير مستقيمي در بهبود عملکرد کارکنان بيمارستاني و در نتيجه روند بهبود بيماران دارد. استفاده از نظرات پرستاران و کارکنان ايستگاه پرستاري در طراحي اين قسمت بسيار حائز اهميت مي باشد چرا که آنها بيش از هرکس ديگري به تجهيزات و فضاهاي مورد نياز خودآگاهي دارند. در انتخاب رنگ ديواره هاي اين قسمت حتماًمی بايست از نظرات کارکنان اين قسمت استفاده کرد. سطح کار ايستگاه پرستاري در کل نبايد داراي ترافيک رنگي و نوري زيادي باشد. يافته هاي محققان نشان مي دهد در محيطي که از نظر معماري و کالبدي سر در گم کننده و پيچيده است تابلوها و علائم راهنما اثربخشي چنداني نداشته و حتي مي تواند بر پيچيدگي آن بيفزايد.

Baskaya, 2004: 867-839) (

کنتراست زياد رنگي در اين قسمت توصيه نمي شود. به طور مثال اگر از رنگ کرم در ديوارها استفاده می شود ميزها بهتر است آبي خاکستري ملايم باشد که کنتراست رنگي ايجاد کند ولي نه در حدي که کنتراست بصري شديدي به وجود آورد. .

سقف ها هم ترجيحاً به رنگ سفيد باشد که گشودگي بيشتري به فضا بدهد. توجه شود که يک جبهه ي ديوار با رنگ ملايم و عميق چشم را به جبهه ي ديگر که مي تواند فعاليت هاي خاص در آن انجام مي شود، هدايت کند .ايستگاه پرستاري مکاني شاداب و درعين حال پرکار مي باشد .استفاده از تم رنگي همچون آبي، زرد، سبزهايي که با سفيد مخلوط شده اند مي تواند گزينه ي مناسبي براي اين قسمت باشد

H,dalke, 2004: 65-64) .(

 

تصوير 5. استفاده از تضاد رنگي دو رنگ بنفش و کرم در ايستگاه پرستاري جهت بهتر مشخص

شدن فضا. مرکز درماني کندي کريجر 7. استنلي بيمان و سيرز

مأخذ: www.stanleybeamansears.com

ايستگاه پرستاري بايد از دورترين قسمت بخش بستري و همچنين اتاق هاي بستري بيماران، قابل رؤيت باشد.

رنگ هايي که در اين قسمت به کار مي رود بايد به نوعي گوياي فعاليت هاي اين بخش باشد. به طور کل توانايي درک محيط، احساس تسلط و کنترل بر شرايط را در کاربران به وجود مي آورد که اين امر در کاهش تنش، اضطراب، ترس و کليه احساساتي که توانايي التيام بدن را تضعيف مي کنند، نقش موثري دارد

Artur&passini,1992) (.

تصوير 6. استفاده از رنگ تيره تر در ايستگاه پرستاري نسبت به ساير رنگها در بخش جهت بهتر

مشخص شدن ايستگاه. بيمارستان ا. اس. اف 8، گروه معماري استنلي بيمان و سيرز

. مأخذ: www.stanleybeamansears.com

روانشناسی محیط در بیمارستان

اولین برخورد بیمار با معماری بیمارستان

اولین فضايی که بیمار در بدو ورود به بیمارستان با آن در ارتباط هست، تأثیر شگرفی بر نگرش او نسبت به فضا و ارتباط برقرار کردن او با محیط دارد.

اولین چیزي که بیماران از فضاي بیمارستان درک مینمايند، سايت مجموعه، ورودي و فرم بیمارستان است که اگر هندسه جذاب و دلپسندي داشته باشد

اولین قدم موفق به سوي طراحی فضايی مورد قبول بیماران و خانوادههايشان برداشته شده است

) شامقلی، .(1390

ورودي بیمارستان بايستی به وضوح قابل تشخیص و براي تازه واردها جلب توجه نمايد .اگر ورودي مستقیماً از پیادهرو يا خیابان به سرسراي بیمارستان باشد این موضوع اهمیت بیشتري دارد .در بیمارستانهاي که ابتدا ورود در محوطه خصوصی بیمارستان می باشد نیز درب ورود به اين محوطه

بايستی کاملاً واضح باشد.نبايستی رنگ و نماي اين وروديها براي مراجعه کننده گان  بی اهمیت تلقی شود. تعبیه رمپهاي ورود خودرو و بیمار در اين ورودي ها اجباري و از ملزومات می باشد. زيبايی ورودي بیمارستان به آن است که کمتر شبیه بیمارستان و بیشتر شبیه ورودي يک هتل مرتب و تمیز بوده باشد. احترام به بیمار و همراهان او در مبلمان شهري و داخلی قسمت ورودي بیمارستان

.رنگ و نوع و تعداد و آراستگی اين لوازم از منظر استفاده بهینه مراجعه کنندگان بايستی ديده و انتخاب گردند نورپردازي ورودي بخصوص در شب مقدار زيادي در رفع خستگی و بیحوصلگی بیمار و کادر درمانی و آرامش همراهان آشفته بیمار مؤثر میباشد .وروديهاي رو باز بهتر است با سايبانی ترجیحاً ازدرختان سايه دار پوشیده شود. تمام سعی بهتر است حول اين شعار باشد که زيباترين محل بیمارستان بايستی محوطه آن باشد. مجموعهاي از درختچه هاي کوتاه و بلند جانمايی شده، پیاده روها و سوارهروهاي زيبا سازي شده با مصالح طبیعی، نیمکت هاي مناسب و زيبا در محل هاي مناسب و به تعداد کافی، تابلوهاي راهنما در تمامی چند راهها، کیوسک هاي اطلاعاتی و خدماتی مناسب و فانتزي، زمین چمن متناسب با حاشیهاي از گلهاي فصلی و رنگارنگ، طراحی ايجاد سايه در روز براي مسیرهاي اصلی با انواع درختان بلند سايه دار و يا تونلهاي مسقف با برزنتهاي رنگی، طراحی نور مناسب در شب و… از جمله کارهاي اولیه زيبا سازي محوطه بیمارستان است.

Mills, Aloen B, ” Functional Planing of General) Hospitals”  (

اصلی ترين و اساسی ترين بخش عمومی بیمارستان که نقش اساسی در بالا بردن روحیه، القاء حس اعتماد و اطمینان و ايجاد جو صمیمی بر عهده دارد،لابی بیمارستان است که عنصري سازماندهنده در نقش يک میدان شهري میباشد. اگر لابی مجموعه به خوبی طراحی شود، ذهنیت ماندگاري از فضا در ذهن بیمار و

خانواده وي ايجاد خواهد کرد و باعث میشود که بیماران با آمادگی بهتري وارد محیط درمانی شوند چرا که با داشتن برداشتی خوب از ورود به مجموعه، بالطبع فضاهاي ديگر را نیز جالب و خوشايند تصور کرده و با کمترين استرس وارد بخشهاي درمانی میشوند.

) شامقلی،1390 .(

ضوابط کاربرد رنگ

1-  به طور کلی می‌توان گفت بهره‌گیری از رنگ‌های سرد مانند سبز و آبی درحواشی فضاهایی با خصوصیات پرتنش، پر سر و صدا و با ازدحام شدید در کاهش استرس و ایجاد آرامش کمک می‌کند و  بیشتر در محیط‌هایی که نیاز به تمرکز و آرامش و سکوت بیشتری وجود دارد کاربرد دارند. استفاده از رنگ‌های گرم مانند قرمز وزرد، به دلیل پرانرژی بودن در محیط‌هایی که دارای مشخصات افسردگی هستند در به وجود آوردن احساس گرم و شادی بخش مؤثر است. و بیشتر در محیط هایی که نیاز تحرک و فعالیت وجود دارد استفاده می شوند.

  • استفاده‌ی بیش از حد از یک رنگ خاص می‌تواند منجر به ایجاد مشکلات مختلفی شود. توصیه می‌شود با توجه به ویژگی‌های هر رنگ و کاربری فضا، ترکیب هوشمندانه‌ای از رنگ‌ها را جهت بیش‌ترین بهره‌وری به دست آورد.

3-  در آب و هوای گرم نیاز به رنگ‌های سرد و آرام مانند خاکستری، سبز، آبی روشن وغیره است و در آب و هوای سرد، رنگ‌های گرم و تند مانند زرد، نارنجی، قرمز وغیره کاربرد دارند.

4-  عقيده بر اين است كه رنگ سفيد، رنگ بهداشتي و كلينيكي است؛ بنابراين، دربين استفاده‌كنندگان بيمارستان خواهان بسيار دارد. با وجود اين، از تحقيقات اين طور نتيجه گيري مي‌شود كه يك محيط كاملاً سفيد مي تواند بي‌انگيزگي ديد ايجاد نمود و حتي القاء كننده استرس در اقامت طولاني مدت بيماران باشد.

  • رنگ‌هايي كه معمولا به وسيله طراحان توصيه نمي‌شوند: آبي خيلي تيره كه مي تواند رنگ بسيار سردي باشد، زرد يا سبز تيره، به خاطر تأثيري كه در رابطه با نفرت و انزجار دارند، رنگ ارغواني (كه عمدتاً نتيجه خرافات و تعصب است) و قرمز روشن كه دلايل كلينيكي دارد. رنگ‌هاي خنثي مانند بژ، خاكستري و کرم مي توانند رنگ‌هاي بسيار كارآمد و مفيدي براي فضاهاي داخلي باشند. اين رنگ ها ملايم، گرم و نيز نسبتاً جذاب هستند. رنگ روشن بژ يك ديوار مي‌تواند براي سقف هم به كار رود. در طرح هاي رنگ جديد، بر كاربرد رنگ‌هاي خنثي تأكيد شده است.
  • از يك رنگ مشخص نباید بيش از اندازه استفاده کرد. رنگ‌هاي آبي و سفيد، بر ديگر رنگ ها ارجحيت دارند، ولي استفاده بيش از حد از آن ها به محيط‌هاي يكنواخت و دلگير كننده منجر مي‌شود.

  نتیجه گیری

رنگ‌هایی که ما برای محیط اطراف خود استفاده     می‌‌کنیم، به طور مستقیم و غیرمستقیم بر رفتار ما  تأثیر می‌گذارد یعنی از یک طرف بر رفتار خود ما و از طرف دیگر بر رفتار افرادی که با آن‌ها سر و کار داریم. این که رنگ‌ها از یک طرف بازتاب و بیانگر احساس ما هستند و از طرف دیگر احساس خاصی را در ما برمی‌انگیزند نشان از پویایی ارتباطی دارد که مابین حواس‌ها و نیازهای عاطفی ما و یک رنگ به خصوص برقرار می‌شود‌. رغبت به رنگی خاص و عدم تمایل به رنگی دیگر در رابطه با گرایش‌های شخصیتی و یا برخی ویژگی‌های روحی قرار دارد و از دنیای درون انسان خبر می‌دهد، لذا رنگ دلخواه رنگی است که تأثیر مفید و رضایت‌بخشی روی انسان می‌گذارد و در جایی که آن رنگ وجود دارد با علاقه فراوان فعالیت می کند. در یک بیمارستان‌ محیط دیدی که به خوبی طراحی شده‌، همراه با استفاده مناسب از رنگ می‌تواند مزایای مهمی در بر داشته باشد‌. این موضوع می‌تواند تجربه بیمارستان را برای گستره وسیعی از سالمندان گرفته تا کودکان‌ خوشایند سازد‌. رعایت این موارد‌ ضمن بالا بردن راندمان کلی بیمارستان‌ به ارتقای عملکردی و روحیه‌ی کارکنان در محیط‌هایی نشاط آور کمک می کند‌. طراحي رنگ داخلي تمام وسايل و سطوح را در بر مي‌گيرد. طراحي رنگ صرفاً نمي‌‌تواند بهبودي به ارمغان بياورد، بلكه مي‌تواند به روند درمان كمك كند و حس سلامت را ايجاد نمايد.

به جزء تأثیراتی که رنگ‌ها به صورت جداگانه و مطلق بر روی انسان می‌گذارند موارد دیگر نیز در کامل کردن این تأثیرات نقش دارند که در بعضی موارد، تأثیر آن‌‌ها به اندازه‌ای می‌باشدکه بر اثر رنگ‌ها غالب می‌شود و یا حتی خلاف اثر آن‌ها را موجب می‌شود.مواردی همچون حالت روانی، موقعیت اجتماعی، جنسیت، سن، سلامتی روحی، دقت بصری در درک اشخاص از رنگ اثر می‌گذارند. از این رو می‌توان گفت که روان‌شناسی رنگ‌ها یک علم دقیق نیست چرا که بسیاری از مطالعات اولیه راجع به رنگ، تأثیرات درجات مختلف یک رنگ، نتایج قرار گرفتن در معرض یک رنگ برای مدتی طولانی و تأثیر ترجیحات و تجربیات شخصی نادیده گرفته شده است.

فهرست منابع:

 

  • ایتن، جوهانز، کتاب رنگ، محمد حسین حلیمی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، تهران، چاپ ششم، 1374

– شامقلی، غلامرضا؛ یکی‌تا، حامد؛ مفاهیم پایه در طراحی معماری بیمارستان، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی سروش دانش، 1390

 

  • کولیوند، میر‌حسین.1391. نورپردازی و رنگ در طراحی بیمارستان، به سفارش بیمارستان فوق‌التخصصی خاتم‌الانبیاء، تهران، میرماه.
  • وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، معاونت توسعه مدیریت و منابع، دفتر مدیریت منابع فیزیکی و مجری طرح‌های عمرانی. 1392. استاندارد برنامه‌ریزی و طراحی بیمارستان ایمن، الزامات عمومی بیمارستان، جلد دهم، تهران.
  • Dalket, Hilary, J Littlefair, Paul; L Loe, David; Camgöz, N; Lighting and colour for hospital design; NHS Estates Funded Research Project; London South Bank University. 2004

 

 

 

 

 

 

پي نوشت:

1.eberlin

2.bergh

3.mor

4.vayzman

5.jozef

6.varni

7.carol voronicka

رضا قره باغی

مدیر وبسایت گروه طراحی آرک،کارشناس ارشد معماری،طراح و ناظر سازمان نظام مهندسی،مدرس نرم افزارهای معماری،متولد استان آذربایجان شرقی

نوشته‌های مرتبط

دیدگاه‌ها

*
*